Lịch sử cao độ âm nhạc: A=440 Hz đã thành chuẩn như thế nào

Chưa từng có một chuẩn lên dây «nguyên thuỷ»

Tuyên bố phổ biến nhất về A=432 Hz là nó đại diện cho một chuẩn lên dây cổ xưa hơn, tự nhiên hơn mà loài người từng dùng trước khi bị chuẩn hiện đại thay thế. Tuyên bố ấy không trụ nổi khi va vào tư liệu lịch sử — nhưng lịch sử thật thì hay hơn hẳn huyền thoại.

Suốt phần lớn lịch sử âm nhạc châu Âu, cao độ là chuyện của từng địa phương. Nó do nhạc cụ khó thay đổi nhất trong phòng ấn định: thường là cây đại phong cầm nhà thờ, đôi khi là một nhạc cụ hơi. Vì đại phong cầm do các xưởng vùng miền dựng nên và lên dây theo thói quen vùng miền, cao độ thay đổi từ thị trấn này sang thị trấn khác. Những ống đàn và âm thoa còn lại từ thế kỷ XVI đến XVIII cho thấy các chuẩn trải từ khoảng A=374 Hz đến A=567 Hz — ở hai đầu cực là khoảng cách hơn cả một quãng tám, còn giữa các thành phố kề nhau thì chênh trọn một cung là chuyện thường.

Một nhạc công đi lại giữa hai thành phố không phải chỉnh theo một chuẩn «hơi khác». Ông ta thường xuyên chơi ở thứ mà ngày nay ta sẽ gọi là một giọng khác.

Thế kỷ XIX: cuộc lạm phát cao độ

Suốt những năm 1800, cao độ dàn nhạc dâng lên đều đặn. Lý do mang tính thực dụng chứ không phải triết lý. Cao độ cao hơn khiến đàn dây nghe sáng và rực rỡ hơn, mà trong thời buổi phòng hoà nhạc ngày một lớn và dàn nhạc ngày một đông, sự rực rỡ ấy có sức nặng. Mỗi dàn nhạc nâng cao độ lại tạo sức ép buộc dàn kế tiếp làm theo.

Người phản đối là các ca sĩ. Một chuẩn cao độ dâng lên sẽ đẩy dần tầm cữ của mọi vai đã viết sẵn lên cao, mà giọng opera — khác với dây đàn violin — thì không thể cứ thế mà căng thêm. Chính những lời phàn nàn từ giới thanh nhạc là lý do chủ yếu khiến việc chuẩn hoá cao độ trở thành một câu chuyện chính trị.

Pháp ra luật: diapason normal, 1859

Nỗ lực nghiêm túc đầu tiên nhằm ấn định một chuẩn đến từ chính phủ Pháp. Một uỷ ban có Rossini, Meyerbeer và Berlioz đã khuyến nghị chuẩn A=435 Hz, được thông qua bằng sắc lệnh năm 1859 và gọi là diapason normal. Đó là cao độ hoà nhạc đầu tiên ở châu Âu được luật pháp xác định, và nó được nêu rõ là một giải pháp dung hoà — chọn ra để chặn đà lạm phát chứ không phải để khôi phục một lý tưởng nào trước đó.

Verdi, nước Ý, và nguồn gốc thật của con số 432

Đây là phần câu chuyện mà phong trào 432 hiện đại dựa vào, và nó thật sự có tư liệu — dù không hẳn ở dạng vẫn thường được kể lại.

Giuseppe Verdi công khai vận động hạ cao độ vì quyền lợi của ca sĩ. Trong thư từ đầu thập niên 1880, ông bênh vực một chuẩn đưa lối viết ở quãng giữa trở lại tầm thoải mái, và giới chức âm nhạc Ý đã tiếp nhận vấn đề. Một uỷ ban của chính phủ Ý chốt ở A=432 Hz vào năm 1884. Lập trường của chính Verdi thì thực dụng: ông ủng hộ con số thấp hơn của Ý, nhưng cho biết có thể chấp nhận con số 435 của Pháp vì mục tiêu thống nhất quốc tế, bởi chênh lệch giữa hai bên vốn nhỏ.

Vậy nên «chuẩn lên dây Verdi» là một cái tên lịch sử có thật với cơ sở có thật. Cái nó không phải là: cổ xưa. Đó là một quyết định hành chính của thế kỷ XIX, đưa ra vì lợi ích của ca sĩ opera, khoảng một phần tư thế kỷ sau khi Pháp đã luật hoá con số 435.

Năm 1939 và việc chốt lại ở 440

Sự đồng thuận quốc tế đến theo từng chặng. Một hội nghị tổ chức tại London năm 1939 khuyến nghị A=440 Hz, và sau quãng gián đoạn vì chiến tranh, con số này được chính thức hoá: Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế công bố nó thành ISO 16, ban hành lần đầu giữa thập niên 1950 và sửa đổi năm 1975. Chuẩn ấy đến nay vẫn còn hiệu lực, và đó là lý do gần như mọi máy lên dây, đàn phím và phần mềm làm nhạc bạn gặp đều mặc định ở 440.

440 không được chọn vì lý do âm học hay biểu tượng. Nó gần với chỗ mà phần lớn các dàn nhạc lớn đã hội tụ về, nó là một con số tròn, và nó được đủ nhiều cơ quan quốc gia chấp nhận về mặt chính trị để trụ lại.

Việc chuẩn hoá chưa bao giờ là tuyệt đối

Cũng nên lưu ý rằng 440 chưa bao giờ được tuân thủ khắp nơi. Một số dàn nhạc châu Âu, đặc biệt ở Đức và Áo, quen lên dây ở 442 hoặc 443 Hz, và có nơi còn cao hơn. Các nhóm trình diễn theo lối lịch sử thường dùng A=415 Hz cho kho tác phẩm baroque — thấp hơn cao độ hiện đại trọn một nửa cung — và A=392 Hz cho một phần nhạc baroque Pháp.

Nói cách khác, thực tiễn chuyên nghiệp vốn đã dung nạp cả một dải chuẩn cao độ vì những lý do âm nhạc. Chọn 432 là đặt bạn vào bên trong phổ những lựa chọn chính đáng, chứ không phải ra ngoài truyền thống.

Lịch sử chống đỡ điều gì và không chống đỡ điều gì

Tư liệu chống đỡ rõ ràng vài điều. Cao độ đã mang tính địa phương và thay đổi suốt nhiều thế kỷ. Cuộc lạm phát thế kỷ XIX là vấn đề có thật với những nạn nhân có thật trong giới ca sĩ. A=432 Hz đúng là một chuẩn chính thức ở Ý năm 1884, gắn với sự vận động của Verdi. Và với kho tác phẩm thanh nhạc, cao độ thấp hơn có một lý lẽ âm nhạc đứng vững.

Tư liệu không chống đỡ tuyên bố rằng 432 Hz là một chuẩn cổ xưa hay phổ quát, rằng nó bị dập tắt một cách có chủ ý, hay rằng 440 được áp đặt vì những lý do khác ngoài sự hội tụ hành chính. Những khẳng định ấy lan truyền rộng rãi, nhưng chúng ra đời sau chính các sự kiện chúng mô tả, và chưa ai đưa ra được bằng chứng gốc nào.

Chẳng điều nào ở trên quyết định thay bạn rằng bạn có nên thích âm thanh của 432 hay không. Đó là câu hỏi của việc nghe, và cách trả lời tốt nhất là nghe. Nhưng đi tới sở thích ấy qua lịch sử thật, thay vì một lịch sử bịa ra, vẫn là điều đáng làm.

Tự mình thử xem

Nếu bạn muốn nghe khác biệt trên chất liệu mình vốn thuộc, chuyển đổi một bản thu quen thuộc là phép thử trực tiếp nhất. Bộ chuyển đổi 432 Hz của chúng tôi hạ một tệp sẵn có xuống đúng 31,8 cent cần thiết mà vẫn giữ nguyên thời lượng. Hãy chọn bản mà bạn có thể mở bản gốc ngay sau đó — phép so sánh ấy cho biết nhiều hơn hẳn việc chỉ nghe một trong hai phiên bản.